Elisabeth Kubler-Ross, Amerikaanse psychiater van Zwitserse origine en schrijfster van Lessen voor levenden, hield zich bezig met mensen, die gaan sterven. Zij beschrijft vijf fasen, die aangeven hoe mensen afscheid nemen van het leven, te weten: fase 1: ontkenning, fase 2: woede, fase 3: onderhandelen, fase 4: heroriëntatie en fase 5: acceptatie of aanvaarding.
Volgens haar zijn deze fasen geen duidelijk af te bakenen perioden. Soms vloeien ze in elkaar over of vallen stervenden terug in emoties behorend bij een eerder stadium. Tevens stelt zij, dat deze fasen niet alleen herkenbaar zijn bij stervenden, maar ook bij rouwenden.
Deze theorie leerde ik in de jaren tachtig tijdens mijn opleiding in de gezondheidszorg. Haar werk zou baanbrekend zijn, omdat ze een poging deed het taboe op de dood en rouwen te doorbreken. Ik had wel wat met haar. Het was tenslotte alsof ze me begreep. En dat, terwijl ik op school zat tussen studenten waarbij ik me soms zo anders, onbegrepen voelde.
Zij gaf mij, naast erkenning, ook een gevoel van trots. Ik had die vijf fasen toch wel kranig doorstaan. Ik had immers niet gehuild, niet met deuren geslagen, niet gesmeekt, ik was evenmin weggelopen. Ik had, zo was mijn conclusie, keurig aanvaard en de gangbare lijn op een rustige manier doorlopen.
Wat ik toen niet wist, weet ik nu. Net als bij vele generatiegenoten kwam de klap veel later, bij een nieuw en ander verlies. Mijn vriend, met wie ik jaren samen leefde, besloot op een kwade dag in te trekken bij een andere vrouw. Boem! Pats! Over! Uiteraard was deze vrouw mooier, slimmer, exotischer.... en daar zat ik ...als verdoofd op de bank. Ik huilde, was kwaad, dacht dat hij tot inkeer zou komen en .. voelde me vreselijk beroerd. Tot ik inzag, dat dit verdriet een ander verdriet versterkte; dat onder dit verlies een ander verborgen ging. Verlies is geen lijn, die je afloopt, maar een terugkerende cyclus, die ik mijn leven lang doorliep en nu in alle heftigheid voelbaar was. Wat voelde ik me alleen, wederom in de steek gelaten door iemand aan wie ik me had gehecht. Acceptatie: wat is dat?
In die tijd las ik het boek Zonder Moeder van Hope Edelman. Ze vertelde me al in het eerste hoofdstuk, dat verdriet niet rechtlijnig is, dat het niet gaat om het volgen van een lijn met een start, midden en einde, dat dat idee naïef is. In het echte leven is verdriet cyclisch als de seizoenen; als de maan, soms groot, soms klein, zichtbaar of niet...het is er steeds en duikt zo nu en dan op. Wat was ik blij met haar en die gedachte. Ik voelde me weer begrepen. Boeken van slimme vrouwen zijn me graag tot troost.
Naar wisselcolumn index